Η συμμετοχή των Ρωμανιωτών στην καλλιτεχνική ζωή των Ιωαννίνων, και γενικότερα της Ελλάδας, ήταν σημαντική σε όλους τους τομείς. Η θεατρική παραγωγή των Ρωμανιωτών της πόλης, αναπόσπαστο κομμάτι της εβραϊκής παράδοσης, ενταγμένο στην εθιμοτυπία θρησκευτικών εορτών, εμπνεύστηκε κυρίως από θέματα θρησκευτικά. Έτσι, οι παραστάσεις για το Πουρίμ διηγούνταν στη γραικο-ιουδαϊκή την ιστορία της Εσθήρ, και παρουσίαζαν ιδιαίτερο ενδυματολογικό ενδιαφέρον λόγω των ευφάνταστων μεταμφιέσεων των υποδυόμενων «ηθοποιών».

Μύθοι, παραμύθια, λαϊκές αφηγήσεις, παροιμίες των Ρωμανιωτών στα Γιάννενα συνδυάζουν την τοπική παράδοση με στοιχεία εβραϊκής μυθολογίας και θεολογίας. Η «λόγια» ελληνο-εβραϊκή λογοτεχνική παραγωγή του 20ού αιώνα έδωσε ενδιαφέροντα ονόματα πεζογράφων και ποιητών, με προεξάρχοντα τον Γιαννιώτη Γιοσέφ Ελιγιά. Στον επιστημονικό χώρο διέπρεψε ο Ιωσήφ Μάτσας, ακάματος ερευνητής της ρωμανιώτικης ιστορίας και παράδοσης. Μετά τη Shoah αρκετοί επιζώντες, επηρεασμένοι από τη σκληρή εμπειρία της εξόντωσης, σταδιακά άρχισαν να αποτυπώνουν σε αυτοβιογραφικά κείμενα τα τραυματικά τους βιώματα. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν η Γιαννιώτισσα Ευτυχία Νάχμαν και ο επίσης γιαννιώτικης καταγωγής Μιχαήλ Μάτσας, ο οποίος σήμερα ζει στις Η.Π.Α.

Στη ρωμανιώτικη μουσική αναγνωρίζεται η ηπειρώτικη δημοτική επίδραση, όπως αυτή διαμορφώθηκε επί Οθωμανοκρατίας: ίδια μουσικά όργανα, ήτοι βιολί, λαούτο, κλαρίνο, ντέφι, κοινή ρυθμική αγωγή, παρόμοιες μελωδικές γραμμές. Χαρακτηριστικό είναι ότι συχνά οι μουσικοί και οι οργανοπαίχτες στα ρωμανιώτικα γλέντια ήταν χριστιανοί. Οι ρωμανιώτικοι ύμνοι παρουσιάζουν έντονα βυζαντινά στοιχεία, ενώ τα γιαννιώτικα εβραϊκά δημοτικά τραγούδια θύμιζαν τα αντίστοιχα του χριστιανικού πληθυσμού. Η τυπική μορφή τους, αυτή των στιχοπλακιών, συνίσταται σε δεκαπεντασύλλαβα δίστιχα, με μέτρο και ομοιοκαταληξία. Το περιεχόμενό τους είναι κυρίως ηθικο-θρησκευτικό, αλλά δεν λείπουν και τα αφηγηματικά που υμνούν τη φύση και τον έρωτα. «Γράφονταν» στην ελληνική γλώσσα με εβραϊκούς χαρακτήρες, ενώ υπήρχαν και «μεικτά», με εναλλασσόμενους ελληνικούς και εβραϊκούς στίχους.

Οι Ρωμανιώτες σεβάστηκαν την εβραϊκή θρησκευτική επιταγή της ανεικονικότητας, που απαγορεύει την απεικόνιση της ανθρώπινης μορφής. Στη λαϊκή ζωγραφική, στην κεντητική παράδοση και στην αργυροχρυσοχοΐα τους κυριαρχούν φυτικά και γεωμετρικά μοτίβα, καθώς και ιερά εβραϊκά σύμβολα. Στις σπάνιες περιπτώσεις ανθρώπινων απεικονίσεων, όπως σε μία μοναδική γιαννιώτικη μικρογραφημένη μεγγιλά με τη διήγηση της Εσθήρ, αναγνωρίζονται χριστιανικές επιδράσεις. Μεταπολεμικά η καλλιτεχνική φόρμα απελευθερώνεται και συχνά τα έργα εγκιβωτίζουν την τραγική εμπειρία της Γενοκτονίας, ενώ η μνήμη, η απώλεια, αλλά και οι αδιάσειστοι δεσμοί με τη Γη του Ισραήλ και την ιστορία του κυριαρχούν. Ανάμεσα στους σύγχρονους Εβραίους καλλιτέχνες με καταγωγή από τα Γιάννενα, που δημιουργούν στην Ελλάδα, συγκαταλέγεται και η Άρτεμις Αλκαλάη.

Δείτε την Ψηφιακή Παρουσίαση

Επιστροφή