Η προληπτική συντήρηση στο Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος ως μακροπρόθεσμη πολιτική διαχείρισης των συλλογών. 

Στο πλαίσιο της
ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΗΜΕΡΑΣ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ 2020, 11 Οκτωβρίου 2020

Το τμήμα προληπτικής συντήρησης του Εβραϊκού Μουσείου της Ελλάδος ξεκίνησε τη λειτουργία του το 1994 στις παλαιές εγκαταστάσεις του Μουσείου, με τη διαμόρφωση των αποθηκευτικών και κάποιων από τους εκθεσιακούς χώρους. Το τμήμα στη συνέχεια, και εν όψει της μετακόμισης του ιδρύματος στις νέες του εγκαταστάσεις, ανέλαβε την απογραφή των αντικειμένων της συλλογής και την καταγραφή της κατάστασης διατήρησής τους, όπως και τον καθαρισμό και τη συσκευασία για την προστασία τους κατά τη μεταφορά. Τέλος, σχεδίασε και επέβλεψε τη βιολογική απολύμανση των αντικειμένων που ήταν κατασκευασμένα από οργανικά υλικά, πριν αυτά εγκατασταθούν στις νέες τους θέσεις.

Στο καινούριο κτίριο εκπονήθηκε ειδική μελέτη για τον καθορισμό της πολιτικής προστασίας της συλλογής στους αποθηκευτικούς χώρους του Μουσείου, καθώς και των διαδικασιών πρόσβασης και χειρισμού των αντικειμένων.

Διαμορφώθηκε στο υπόγειο επίπεδο ένας στεγανός, μονωμένος χώρος με αυτόνομο κύκλωμα κλιματισμού, που περιλαμβάνει τρεις αποθηκευτικούς χώρους διαφορετικών διαστάσεων, έναν προθάλαμο και ένα ακόμη δωμάτιο που χρησιμοποιείται για την υποδοχή και τη διαχείριση των αντικειμένων. Με αυτό τον τρόπο έγινε δυνατή η διάκριση της συλλογής σε κατηγορίες ανάλογα με το είδος και το υλικό των αντικειμένων και η δημιουργία χώρων σχετικών δραστηριοτήτων σε άμεση επικοινωνία με τις αποθήκες.

Στον σχεδιασμό των αποθηκευτικών χώρων και συστημάτων έπαιξε, όπως πάντοτε, ρόλο και η πολιτική του μουσείου στην έκθεση, την εκπαίδευση και την έρευνα. Για αυτόν το λόγο δόθηκε έμφαση στην προσβασιμότητα των αντικειμένων της συλλογής. Έπρεπε τέλος να υπολογιστεί και ο μελλοντικός εμπλουτισμός της συλλογής.

Η αποθηκευμένη συλλογή διαχωρίστηκε ανάλογα με το υλικό κατασκευής των αντικειμένων, σε τρεις διαφορετικούς χώρους, ώστε να διασφαλιστούν οι κατάλληλες περιβαλλοντικές συνθήκες κατά περίπτωση.

Τα αποθηκευμένα αντικείμενα της συλλογής έχουν κατανεμηθεί ως εξής:

  • Χώρος I: Αντικείμενα κατασκευασμένα κυρίως από ανόργανα υλικά.
  • Χώρος II: Αντικείμενα κατασκευασμένα κυρίως από οργανικά υλικά, εκτός από ύφασμα.
  • Χώρος III: Υφάσματα, κοστούμια, γούνες και εξαρτήματα ενδυμασιών.

Οι χώροι αυτοί έχουν εξοπλιστεί με ειδικά διαμορφωμένα μεταλλικά έπιπλα αποθήκευσης, υψηλών προδιαγραφών, κατασκευασμένα στη Γερμανία. Ο διαχωρισμός του χώρου σε μικρά ξεχωριστά δωμάτια έθεσε περιορισμούς στην οργάνωση του χώρου. Η επίπλωση σχεδιάστηκε κατά παραγγελία έτσι ώστε να είναι εργονομική. Οι μονάδες αποθήκευσης είναι σταθερές, ανθεκτικές και με αρκετό βάθος ώστε να χωράνε μεγάλα αντικείμενα. Ανοίγουν σε όλο τους το βάθος έτσι ώστε να υπάρχει πρόσβαση σε όλα τα αντικείμενα. Κλείνουν ερμητικά και ασφαλίζουν με κλειδαριές, δεν επιτρέπουν στη σκόνη να εισχωρήσει αλλά επιτρέπουν τον αέρα να κυκλοφορεί ελεύθερα εντός τους.

Τα αντικείμενα μέσα στις μονάδες αποθήκευσης είναι κατανεμημένα είτε θεματικά είτε χρονολογικά είτε βάσει μεγέθους, ανάλογα με την περίπτωση. Για επιπλέον προστασία χρησιμοποιούνται ειδικά υλικά απαλλαγμένα από οξέα.

Οι αποθηκευτικοί χώροι διατηρούν όλο το εικοσιτετράωρο σταθερές περιβαλλοντικές συνθήκες, που ανταποκρίνονται στα κατάλληλα επίπεδα τιμών για τα συγκεκριμένα υλικά. Εκτός από τα κλιματιστικά σώματα που ρυθμίζουν τη θερμοκρασία και την υγρασία στους χώρους, χρησιμοποιούνται και αυτόνομοι αφυγραντές για επιπλέον έλεγχο της υγρασίας. Οι θερμοϋγρασιακές συνθήκες παρακολουθούνται με ηλεκτρονικούς μετρητές.

Υπάρχει επαρκής χώρος για τη μετακίνηση των αντικειμένων μέσα στους χώρους και τους διαδρόμους μεταξύ των αποθηκών, ενώ οι τρεις αποθηκευτικοί χώροι των συλλογών χρησιμοποιούνται αποκλειστικά για τον σκοπό αυτό. Όλα τα αντικείμενα διαθέτουν έναν μοναδικό αριθμό, ο οποίος αναγράφεται ευκρινώς πάνω στα υλικά συσκευασίας με ετικέτες με ειδικό μεταλλικό υπόστρωμα. Στις εισόδους των χώρων υπάρχουν τοπογραφικές λίστες με όλα τα περιεχόμενα αντικείμενα, που διευκολύνουν τον εντοπισμό τους. Τηρείται βιβλίο μετακινήσεων των αντικειμένων, ημερολόγιο εργασιών και αρχεία δελτίων συντήρησης και ελέγχων των περιβαλλοντικών συνθηκών.

Τέλος, η φροντίδα της εκτεθειμένης στο κοινό συλλογής γίνεται με περιοδικό έλεγχο των προθηκών, που αφορά τόσο την καλή κατάσταση των αντικειμένων, όσο και τη διατήρηση σε επιθυμητά επίπεδα των περιβαλλοντικών συνθηκών που επικρατούν μέσα σε αυτές. Το 2007 όλες οι προθήκες του εκθεσιακού χώρου έκλεισαν εκ περιτροπής για το κοινό προκειμένου να καθαριστούν και να ανανεωθούν.

Κατά τη διάρκεια του σχεδιασμού των αποθηκευτικών χώρων και των εργαστηρίων είχε προβλεφθεί και η δημιουργία εργαστηρίου συστηματικής συντήρησης, παραπλεύρως των αποθηκών, με στόχο την άμεση πρόσβαση σε αυτές από τους υπεύθυνους συντηρητές.
Σε πρώτη φάση μετά την εγκατάσταση του τμήματος στο νέο κτήριο, αποφασίστηκε κοινή συναινέσει από το διοικητικό συμβούλιο, τη διευθύντρια και τους υπεύθυνους συντηρητές να δοθεί προτεραιότητα στην πρόληψη και τη σωστή διαφύλαξη και ο χώρος αυτός να λειτουργήσει ως χώρος υποδοχής και καταγραφής των αντικειμένων και παράλληλα ως χώρος διαχείρισης και προληπτικής συντήρησης της αποθηκευμένης συλλογής.

Επίσης, αποφασίστηκε οι περιπτώσεις που είχαν άμεση ανάγκη συστηματικής συντήρησης και κυρίως οι περιπτώσεις αντικειμένων που επρόκειτο να συμμετέχουν σε περιοδικές εκθέσεις, εντός ή εκτός των εγκαταστάσεων του Μουσείου, να αναλαμβάνονται από εξειδικευμένους εξωτερικούς συνεργάτες στα ιδιωτικά τους εργαστήρια.

Με τη συμπλήρωση δέκα ετών λειτουργίας του νέου μουσείου και των αποθηκευτικών χώρων η μέθοδος αυτή της προληπτικής συντήρησης της συλλογής αξιολογήθηκε άτυπα και διαπιστώθηκε από τους υπεύθυνους ότι το σύστημα αυτό διαχείρισης είχε πολύ καλά αποτελέσματα, καλύτερα από το αναμενόμενο. Οι επανειλημμένοι έλεγχοι απέδειξαν ότι η αποθηκευμένη συλλογή διατηρείται σε σταθερή κατάσταση και προστατεύεται αποτελεσματικά. Η θέση κάθε αντικειμένου είναι σαφής και καταγεγραμμένη ενώ τα περισσότερα από τα αντικείμενα έχουν εύκολη πρόσβαση.

Το οικονομικό κόστος για τον εξοπλισμό και την ομαλή λειτουργία ενός εργαστηρίου συστηματικής συντήρησης καθώς και το κόστος για έναν συντηρητή πλήρους απασχόλησης θα ήταν πολύ μεγάλο για τον προϋπολογισμό ενός μικρού μουσείου. Επιπροσθέτως εφόσον πρόκειται για μια εθνογραφική συλλογή με μεγάλη ποικιλία υλικών (π.χ χαρτί, δέρμα, μέταλλα, ακόμα και σύγχρονα υλικά όπως πλαστικό), η συντήρηση θα γινόταν επιλεκτικά, σύμφωνα με τις γνώσεις και την εξειδίκευση του συντηρητή.

Το οικονομικό κόστος δημιουργίας των αποθηκευτικών και των βοηθητικών χώρων μπορεί να ήταν πολύ μεγάλο για ένα μικρό μουσείο σαν το ΕΜΕ αλλά το κόστος συντήρησης και λειτουργίας του συστήματος, όπως αυτό υφίσταται, είναι μικρό και προβλέψιμο. Ακόμα, ένας συντηρητής σε βάση μερικής απασχόλησης μπορεί να διαχειριστεί επαρκώς την αποθηκευμένη συλλογή.

Έτσι αποφασίστηκε η πρώτη αυτή φάση της εφαρμογής της συντήρησης εντός των εγκαταστάσεων, σε καθαρά προληπτική βάση, να επεκταθεί επ’ αόριστον. Για τις περιπτώσεις μικρών μουσείων, με εξίσου μικρό προϋπολογισμό και συλλογές σε σχετικά καλή κατάσταση διατήρησης η προληπτική συντήρηση, ως πάγια πολιτική προστασίας των συλλογών, είναι μια εφικτή λύση.

Κείμενο: Μαίρη Καπότση
Επιμέλεια, Μετάφραση: Ζανέτ Μπαττίνου
Φωτογραφίες-Σχέδια: Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος, Μαίρη Καπότση, Αριστοτέλης Σακελλαρίου
Για το Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδας