Μια μικρή έκθεση για τη «Νέα Ιερά Συναγωγή» παρουσιάζεται στην Συναγωγή της Εβραϊκής Κοινότητας Ιωαννίνων

Μια μικρή έκθεση με αρχιτεκτονικά μέλη και αναθηματικές επιγραφές από την κατεστραμμένη Συναγωγή Χαντάσς των Ιωαννίνων επιμελήθηκε το Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος και παρουσιάζεται στην τωρινή Συναγωγή μέσα στο Κάστρο, επ’ αφορμή των ημερών των Αγίων Εορτών.

Τα λιγοστά στοιχεία από το «ωξινό συναγώι» όπως λεγόταν παλιά, εντοπίστηκαν σε ιδιωτικές οικίες και κήπους της πόλης και παραδόθηκαν στην Κοινότητα όπου ανήκουν, με φροντίδα του προέδρου Δ.Σ., Μωυσή Ελισάφ, και κυρίως του γραμματέα, Περικλή Ρήττα.

Σημαντική για τη δημιουργία της έκθεσης ήταν η πρόθυμη συμβολή της αρχαιολόγου Ιουλίας Κατσαδήμα, του αρχιτέκτονα Χρήστου Τσακούμη και των συντηρητών Αυγής Ευθυμιάδου και Γιώργου Κύρκου, με εντολή της αναπληρώτριας προϊσταμένης της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ιωαννίνων, Παρασκευής Γιούνη, οι οποίοι καθάρισαν τα στοιχεία από τους ρύπους και συνέβαλαν στην ορθή παρουσίασή τους.

Από την πλευρά του ΕΜΕ, την έρευνα και τα κείμενα που συνοδεύουν τα εκθέματα ανέλαβε η Χριστίνα Μέρη, την μετάφραση και επιμέλεια έκανε η Αλεξάνδρα Πατρικίου, το μπάνερ και ο υπομνηματισμός σχεδιάστηκαν από την Χάγια Κοέν, ενώ την γενική εποπτεία είχε η Ζανέτ Μπαττίνου.

Η Νέα Ιερά Συναγωγή (Καχάλ Καντός Χαντάς)  

Οι συναγωγές των Ιωαννίνων ακολουθούσαν τον ρωμανιώτικο αρχιτεκτονικό τύπο, με ορισμένες ρωμαϊκές και βυζαντινές επιρροές. Τα κύρια αρχιτεκτονικά στοιχεία τους, το Εχάλ (Αγία Κιβωτός) και το Βήμα, τοποθετούνται κατά μήκος ενός κεντρικού άξονα, προσανατολισμένου από την Ανατολή προς τη Δύση. Το Εχάλ είναι μια εσοχή σε μια μαρμάρινη αρχιτεκτονική δομή που βρίσκεται στον ανατολικό τοίχο της συναγωγής, όπου κρατούνται οι κύλινδροι της Πεντατεύχου (Τορά). Το ανυψωμένο Βήμα βρίσκεται στο δυτικό τοίχο, όπου διαβάζεται η Πεντάτευχος στην αργία του Σαββάτου (Shabbat), σε άλλες αργίες, καθώς και σε ορισμένες τελετές.

Από το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα μέχρι τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Ισραηλιτική Κοινότητα των Ιωαννίνων διατηρούσε δύο συναγωγές. Η Καχάλ Καντός Γιασάν, η Παλαιά Ιερά Συναγωγή ή «Μέσα Συναγώι» βρίσκεται στην εβραϊκή συνοικία του Κάστρου –την περιτειχισμένη πόλη– στην οδό Ιουστινιανού και χρονολογείται από τις αρχές του 17ου αιώνα. Ωστόσο, με την πάροδο του χρόνου, πέρασε διάφορες φάσεις ανακατασκευής, με βασικότερη αυτή του 1826, που έδωσε και στη συναγωγή τη μορφή που βλέπουμε σήμερα.

Η Καχάλ Καντός Χαντάς, η Νέα Ιερά Συναγωγή ή «Έξω Συναγώι» χτίστηκε έξω από το Κάστρο στο τέλος της Μεγάλης Ρούγας, στη σημερινή οδό Γιοσέφ Ελιγιά και εγκαινιάστηκε το 1841. Κατά τη διάρκεια της Κατοχής χρησιμοποιήθηκε από τους Ναζί ως φυλακή και μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ως δημοτικό σχολείο. Κατεδαφίστηκε τελικά τη δεκαετία του 1960, προκειμένου να δοθεί χώρος σε πολυκατοικίες για τα μέλη της εβραϊκής κοινότητας που επέζησαν του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

Οι δύο συναγωγές των Ιωαννίνων έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό: ένα μικρό κτίριο δίπλα στην κύρια αίθουσα, που ονομάζεται Μινυάν∙ μια μικρή συναγωγή για τις καθημερινές προσευχές με την ελάχιστη απαιτούμενη συμμετοχή πιστών. Το Μινυάν δίπλα στην Παλαιά Συναγωγή, που ονομάστηκε Οίκος του Αβραάμ (Beth Avraham) και εγκαινιάστηκε το 1871, καθώς και το Μινυάν της Νέας Συναγωγής, που λεγόταν Μινυάν Χαντάς, επίσης κατεδαφίστηκαν στη δεκαετία του 1960.

Όπως καταγράφηκε στην ραβινική αλληλογραφία (Responsa) του Ραβίνου Σαμουήλ ντε Μεντίνα (1506-1589), ειδικού επί της εφαρμογής και ερμηνείας του Μωσαϊκού Νόμου από τη Θεσσαλονίκη, ο επικεφαλής Ραβίνος των Ιωαννίνων, Χαχάμ Γεσούα μπεν Έζρα, σε επιστολή που έστειλε στον πρώτο, ανέφερε ότι η Νέα Συναγωγή ιδρύθηκε από ομάδα μελών της Παλαιάς Συναγωγής. Ο αριθμός των μελών της κοινότητας είχε αυξηθεί σημαντικά κατά τη διάρκεια του 16ου αιώνα, από μετανάστες από τη Σικελία και την Κέρκυρα, οι οποίοι κατά πάσα πιθανότητα έχτισαν αυτή τη νέα αίθουσα προσευχής –σε μια μέχρι σήμερα άγνωστη τοποθεσία– για να εξυπηρετήσουν τις αυξανόμενες ανάγκες της κοινότητας.

Από τις φωτογραφίες της αίθουσας προσευχής της Νέας Συναγωγής έξω από το Κάστρο λίγο πριν την κατεδάφισή της τη δεκαετία του 1960, φαίνεται ότι το στενό κεντρικό κλίτος ήταν μια στοά που στηριζόταν από δύο σειρές κιονοστοιχιών, με τρούλο στο κέντρο του κτιρίου. Το Εχάλ ήταν μια ευρύχωρη εσοχή, η οποία έκλεινε με μια διπλή ξύλινη πόρτα και πλαισιωνόταν από διακοσμητικές, ημικυκλικές κόγχες ενσωματωμένες σε ένα νεοκλασικό πέτρινο περίβλημα. Μια μνημειώδης πύλη διακοσμημένη με ένα τριγωνικό αέτωμα οδηγούσε στην μεγάλη αυλή της συναγωγής.

Μεταξύ των μελών της κοινότητας που πήγαιναν στη Νέα Συναγωγή ήταν οι οικογένειες Κοέν, Μάτσα, Γκανή, Καντός και Ναχμία. Ήταν γνωστοί ως «ωξινοί», καθώς η συναγωγή βρισκόταν έξω από τα τείχη της πόλης.