ΗΛΙΑΣ ΜΠΑΡΖΙΛΑΪ (1891-1979)

Η εβραϊκή κοινότητα της Αθήνας

Ο εβραϊκός πληθυσμός της Αττικής (σύμφωνα με την απογραφή του 1928) δεν υπερέβαινε τα 1.800 άτομα. Αυξήθηκε τους πρώτους μήνες της κατοχής, όταν Θεσσαλονικείς και άλλοι εβραίοι από τη γερμανική ζώνη εγκαταστάθηκαν στην Αθήνα. Το 1943 οι εγγεγραμμένοι στην Ισραηλιτική Κοινότητα Αθηνών ήταν 3.000 και περί τους 4.000 οι εβραίοι πρόσφυγες από άλλες πόλεις.

Ο Αρχιραβίνος

Ο Ηλίας Μπαρζιλάι γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη. Ο πατέρας του, Πίνχας Μπαρζιλάι, ήταν και αυτός ραβίνος και πρόεδρος του Μπεθ Ντιν της Θεσσαλονίκης. Ο Μπαρζιλάι μορφώθηκε στην πόλη αυτή και υπηρέτησε στη συναγωγή Ιτάλια Χαδάς. Σπούδασε με υποτροφία στο πανεπιστήμιο της Ιερουσαλήμ και εργάστηκε ως δάσκαλος και ραβίνος στο Βελιγράδι (1933-1934), ίσως για μικρό διάστημα στο Διδυμότειχο (1934) και έπειτα στο Τελ-Αβίβ (1934-1936). Στις αρχές του 1936 προσλήφθηκε από την Ισραηλιτική Κοινότητα Αθηνών λόγω της ευρυμάθειας και της πολυγλωσσίας του. Υπηρέτησε μέχρι το 1963, οπότε και παραιτήθηκε.

Ο Βισλιτσένι καλεί τον Μπαρζιλάι (21 Σεπτεμβρίου 1943)

«Με διέταξαν να πάω στη Γκεστάπο και όταν μπήκα εκεί, στην οδό Λουκιανού 14, με περικύκλωσαν πέντε Γκεσταπίτες ντυμένοι στα μαύρα που κρατούσαν πιστόλια και με διέταξαν να κάνω ό,τι μου πούνε χωρίς ερωτήσεις και δισταγμούς. Με διέταξαν να ετοιμάσω σε 12 ώρες λίστα όλων των εβραίων, με ονόματα, διευθύνσεις των σπιτιών τους (ξεχωριστά τους έλληνες από τους ξένους εβραίους), λίστα με τις περιουσίες τους, τις διευθύνσεις εργασιών τους, τα γραφεία της Κοινότητας και όλα τα συναφή και τους λογαριασμούς τους στις τράπεζες. Κατά την έξοδό μου από την Γκεστάπο τους υποσχέθηκα ότι όλα θα γίνουν όπως μου είπαν. Αυτό τους ησύχασε και με άφησαν ελεύθερο ως την επόμενη ημέρα.

Για εμένα εκείνη η νύχτα ήταν νύχτα δουλειάς. Παρά τον κίνδυνο της ζωής μου είχα να κάνω δύο πολύ σημαντικές δουλειές. Πρώτον, να κάψω όλα τα βιβλιάρια των νέων μελών που ήταν στην κοινότητα και δεύτερον να καλέσω σε συνέλευση στη συναγωγή όλους τους εβραίους και να τους εξηγήσω ότι πρέπει να αφήσουν αμέσως τα σπίτια τους, να σώσουν ό,τι μπορούν και να απομακρυνθούν, έτσι ώστε ούτε οι Γερμανοί ούτε οι Έλληνες γείτονες να μην ξέρουν πού είναι. Σ’ αυτούς που δεν ήρθαν, τηλεφώνησα και τους είπα μεταφορικά (για να μην καταλάβουν οι Γερμανοί) ότι «ο άρρωστος είναι πολύ βαριά και οι γιατροί προτείνουν να φύγει από την πόλη και να πάει στα βουνά».

«Εμφανίστηκα το πρωί στην Γκεστάπο και τους ενημέρωσα ότι δεν έφερα καμία λίστα μαζί μου. Ο αδίστακτος Βισλιτσένι θύμωσε και χτύπησε το χέρι του στο τραπέζι. Τότε έβγαλα και του έδωσα την επίσημη βεβαίωση της ειδικής γερμανικής αστυνομίας από το 1942 στην οποία έγραφε ότι οι διαρρήκτες μπήκαν στα γραφεία της Κοινότητας και έκλεψαν τα αρχεία [αφορά την επίθεση της ΕΣΠΟ]. Πρόσθεσα ότι από τότε δεν έγινε καινούργιο αρχείο και μέσα στις 12 ώρες που μου έδωσαν, δεν μπορούσα να θυμηθώ τα ονόματα όλων των μελών της Κοινότητας. Έτσι, μου έδωσαν επιπλέον 48 ώρες».

Στον αρχιεπίσκοπο και τον κατοχικό πρωθυπουργό

Αμέσως μετά, ο αρχιραβίνος πραγματοποίησε δύο επισκέψεις, συνοδευόμενος από μέλη της Κοινότητας. Η πρώτη ήταν στον αρχιεπίσκοπο Δαμασκηνό και η δεύτερη στον πρωθυπουργό Ράλλη. Από τον Δαμασκηνό ζήτησε βοήθεια και καταφύγιο στις εκκλησίες, ενώ από τον Ράλλη την παρέμβασή του. Ο Ράλλης έδωσε αόριστες υποσχέσεις και ο Δαμασκηνός προσφέρθηκε να διευκολύνει τη δραπέτευση στη Μέση Ανατολή, σε συνεργασία με τους Άγγλους. Είχε προσωπική φιλία με τον ραβίνο, αλλά του εξήγησε ότι οι Γερμανοί δεν επρόκειτο να σεβαστούν τους ναούς, οπότε δεν είχε νόημα να κρυφτούν οι εβραίοι σ’ αυτούς.

Ο Δαμασκηνός για τη σωτηρία των εβραίων της Αθήνας (Σεπτ. 1943)

Ο Δαμασκηνός προέβη σε διάβημα προς τον Altenburg, «προκειμένου να μην εφαρμοσθούν τα μέτρα εκτοπισμού για τους εβραίους των Αθηνών και των ελληνικών επαρχιών του νότου, οι οποίες είχαν περιέλθει υπό γερμανική διοίκηση μετά την συνθηκολόγηση της Ιταλίας». Ο Altenburg απάντησε ότι του ήταν τελείως αδύνατον να παρέμβει», διότι η διαταγή για την επέκταση των φυλετικών διωγμών προερχόταν από τον Adolf Eichmann. Ο Δαμασκηνός παρακάλεσε τον Altenburg να εξαιρεθούν από τον εκτοπισμό τουλάχιστον τα μικρά παιδιά και οι ανάπηροι πολέμου. Έλαβε μόνον παρελκυστικές υποσχέσεις. Τότε, ο Δαμασκηνός εξέδωσε απόρρητη εγκύκλιο προς όλες τις εκκλησίες, με την οποία παρακινούσε τους ιερείς και χριστιανούς να δώσουν κάθε βοήθεια στους κατατρεγμένους Εβραίους. Επίσης, ο γραμματέας του, Ιωάννης Γεωργάκης, ζήτησε εκ μέρους του από τους ιερείς και τις μονές να βοηθήσουν τους διωκόμενους.

Η απαγωγή

Ο ραβίνος ήρθε σε επαφή και με την Αντίσταση. Το ΕΑΜ ανέλαβε να βοηθήσει τους εβραίους που θα έβγαιναν στο βουνό. Σκηνοθετήθηκε αυθημερόν η «απαγωγή» του, η οποία έδωσε το σύνθημα για τη φυγή των εβραίων της Αθήνας, τουλάχιστον εκείνων που είχαν την οικονομική δυνατότητα να κρυφτούν με ψεύτικες ταυτότητες (ζώντας όμως χωρίς το δελτίο τροφίμων και νοικιάζοντας σπίτι χωρίς την προστασία του ενοικιοστασίου) ή να φύγουν εκτός Αθηνών.

Οι Γερμανοί στις 8 Οκτωβρίου 1943 εξέδωσαν διαταγή που υποχρέωνε όλους τους εβραίους να επιστρέψουν στα σπίτια τους και να δίνουν καθημερινά το παρών στην Κοινότητα επί ποινή θανάτου. Επίσης, κατέλαβαν τα γραφεία της Κοινότητας και προσπάθησαν να στήσουν κοινοτικό μηχανισμό για να παγιδέψουν όσους περισσότερους μπορούσαν. Καθώς ο χρόνος περνούσε χωρίς να συμβεί κάτι, ο φόβος υποχωρούσε. Αποτέλεσμα ήταν η παγίδευση περίπου 800 εβραίων στις 24 Μαρτίου 1944 και ο εκτοπισμός τους.

Στα βουνά

Με διαδοχικούς σταθμούς, η οικογένεια Μπαρζιλάι οδηγήθηκε από τους αντάρτες στο δυσπρόσιτο Κροκύλιο Φωκίδας, σε υψόμετρο 850 μέτρων. Με τη φροντίδα του ΕΑΜ, η οικογένεια έμεινε εκεί, περίπου έξι μήνες. Στη συνέχεια, μεταφέρθηκε στο Βελούχι και τέλος στο χωριό Πέτρινο της Καρδίτσας, κοντά στο αρχηγείο του ΕΛΑΣ, όπου έμεινε μέχρι την Απελευθέρωση. Σε επιστολές του από την «Ελεύθερη Ελλάδα» ο ραβίνος Μπαρζιλάι έγραφε τον Ιούνιο του 1944, ότι «η αρωγή του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ στο έργο της διάσωσης των εβραίων […] έχει υπάρξει σημαντική. [Οι] οργανώσεις του έχουν δώσει απτά δείγματα του πραγματικού τους πατριωτισμού, ανθρωπισμού και φιλοσημιτισμού».

 

Δείτε την Ψηφιακή Παρουσίαση

Επιστροφή